Month: February 2024

Նապաստակը երեխաների սիրելի կենդանիներից է, որի կերպարը հանդիպում է բազում ժողովուրդների հեքիաթներում։ Նապաստակներն ապրում են ամենուր, բացի Անտարկտիդայից: Հակառակ տարածված կարծիքին՝ նապաստակները միմիայն խոտակեր չեն. նրանք կարող են սնվել նաև մսով: Նապաստակներն այնքան էլ անվնաս չեն, որքան թվում են: Նրանց հետևի ուժեղ թաթերը՝ սուր ճանկերով, իսկական սառը զենք են: Բայց նապաստակը վտանգավոր է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ նրան ցանկանում ես վնասել և փախչելու հնարավորություն չի ունենում։ Նապաստակներին որսում են բոլորը և գիշատիչները և մարդիկ, բայց նապաստակները շարունակում են արագ բազմանալ, որի շնորհիվ էլ չեն վերանում աշխարհի երեսից։ Նապաստակները շատ արագ են վազում, նրանք կարող են միջինը 70 կիլոմետր անցնել 1 ժամում։ Նրանք հիմնականում ծամում են առջևի ատամներով, որովհետև առջևի ատամները անընդհատ աճում են և եթե դրանք նապաստակները ինչ որ բան կրծելով չտաշեն․ ապա ատամները դուրս կգան նապաստակի բերանից։ Նապաստակները ապրում են մենակ կամ զույգերով։ Ի տարբերություն ճագարների, նապաստակները բույն չեն փորում, այլ փոքրիկ փոսերում բույն են սարքում: Նապաստակները ծնվելուց անմիջապես հետո ունենում են մորթի և աչքերն էլ բաց են լինում, մայրը նրանց հետ մնում է ընդամենը 5-6 օր, իսկ հետո ընդամենը մի քանի անգամ իրենց մոտ է գնում, այդ պատճառով շատ նապաստակներ մահանում են թշնամիներից:

Առաջադրանքներ

1․ Եթե նապաստակին ցանկանաս վնասել և նա չկարողանա փախչել, ինչպե՞ս կպաշտպանվի։
Նապաստակը վտանգավոր է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ նրան ցանկանում ես վնասել և փախչելու հնարավորություն չի ունենում։
2․ բացի խոտից նապաստակները ի՞նչ կարող են ուտել։
Նապաստակները բացի խոտից կարող են ուտել գազար, կաղամբ, տարբեր մրգեր։
3․ Ինչո՞ւ է նապաստակը դիմացի ատամներով միշտ մի բան կրծում։
Նրանք հիմնականում ծամում են առջևի ատամներով, որովհետև առջևի ատամները անընդհատ աճում են և եթե դրանք նապաստակները ինչ որ բան կրծելով չտաշեն․ ապա ատամները դուրս կգան նապաստակի բերանից։
4․ Տեքստում սևացրած բառի օրինակով հետևյալ բառերը դարձրեք ածանցավոր՝ գլուխ, համ, գույն, տեսանելի, ձայն, կուշտ։
Անգլուխ, անհամ, անգույն, անտեսանելի, անձայն, անկուշտ։
5․ Շարունակեք նախադասությունները՝
Նապաստակները ապրում են ամենուր, բացի Անտարկտիդայից:
Նապաստակներն այնքան էլ անվնաս չեն, որքան թվում են։
Նապաստակները շատ արագ են վազում, նրանք կարող են միջինը 70 կիլոմետր անցնել 1 ժամում։

Երբ նայում ենք հեռուն, մեզ թվում է, թե մի տեղ երկինքն ու երկիրը միանում են: Այդ երևակայական սահմանը, ուր երկինքն ասես միանում է երկրին, կոչվում է ՝ հորիզոնի գիծ, իսկ մինչև հորիզոնի գիծն ընկած տարածությունը, որ ընդգրկում է մեր հայացքը, կոչվում է հորիզոն: Հյուսիսը, հարավը, արևելքն ու արևմուտքը հորիզոնի կողմերն են:

Կողմնացույց — տեղանքում կողմնորոշվելու սարք։ Ըստ գործողության սկզբունքի տարբերում են՝ մագնիսական կողմնացույց, գիրոկողմնացայց, ռադիոկողմնացույց, աստղակողմնացույց։

Կողմնորոշում մամուռների և քարաքոսերի միջոցով:

Տեղանքում կարելի է ավելի ճիշտ կոմնորոշվել մամուռների և քարաքոսերի առկայության դեպքում: Մամուռներն ու քարաքոսերը այն բույսերն են, որոնք գերադասում են խոնավություն և ստվեր` խուսափելով արևի ճառագայթներից: Դրանք աճում են միայն քարերի ու ծառերի հյուսիսային կողմերում :

Բնության մեջ արևն իր բարերար ազդեցությունն է թողնում նաև հատապտուղների, մրգերի և ծաղիկների վրա: Հետևաբար վերջիններս կարող են դառնալ կողմնորոշման լավագույն միջոցներ: Հատապտուղներն ու մրգերը ավելի շուտ գունավորվում են հարավային կողմից, հետևաբար գույնը ինքը կատարում է կողմնացույցի դեր: Եթե պարզ է հարավը, ապա հակառակ կողմը կլինի հյուսիսը և այլն: Հապալասը և ճահճամոշը, ինչպես նաև արևածաղկի և կատվալեզվիկի ծաղիկները միշտ ուղղված են լինում դեպի արևը (անգամ մառախլապատ եղանակին): Հակառակ այս ամենին պատատուկի ծաղիկը խուսափում է արևից:

Մրջնանոցները որպես կողմնորոշիչներ:

Սովորաբար մրջնանոցները կառուցված են լինում ծառերի բների հարավահայաց կողմերին, որը հնարավոր է դարձնում ավելի շատ օգտվել արևի ճառագայթներից: Թմբի կլոր մասն ուղղված է լինում դեպի հարավային կողմը, իսկ համեմատաբար թեք մասը` հյուսիս :

Կողմնորոշում ձմռանը:

Ձմեռային անցումների ժամանակ տեղանքում հեշտությամբ են կողմնորոշվում, հատկապես այն դեպքում, երբ եղանակը տաք է ու արևոտ: Միայնակ ծառերի բների հյուսիսային մասերում գտնվող ձյան շերտը փխրուն է, իսկ հարավային մասում հատիկավոր, ամուր: Ձյան շերտը գարնանը շատ շուտ է հալվում ծառերի բների, քարաբեկորների, ժայռերի հարավային մասերում, իսկ առուների, փոսերի և լեռնագագաթների ձյունը սկսվում է հալվել հյուսիսային մասերում ավելի ուշ:

Ինչպես կողմնորոշվել անտառում:

Անտառում կողմնորոշման մեծ հնարավորություններ կան: Անհրաժեշտ է հիշել, որ անտառուղին ձգվում է հյուսիսից դեպի հարավ և արևելքից դեպի արևմուտք:
Հետևաբար անատառում ճանապարհը կորցնելիս հարկավոր է անընդհատ շարժվել մի ուղղությամբ, որպեսզի հնարավոր լինի գտնել անտառուղու որևէ խաչմերուկ:
Հատվող անտառուղիների մոտ լինում է կանգնեցված կոճղի մի հատված, որի վերին հարթեցված մասում գրված են թվեր: Այդ թվերի օգնությամբ հեշտ է գտնել հորիզոնի կողմերը: Երկու փոքր թվերի միջև եղած գիծը ուղղվում է հյուսիս, իսկ հարավային կողմը որոշվում է մեծ թվերի ուղղությամբ:

Եկեղեցիները որպես կողմնորոշիչներ:

Եկեղեցիների խորանը կառուցված է լինում արևելյան մասում, իսկ մուտքը` արևմտյան, արևի ժամացույցը գտնվում է հարավային պատին, իսկ գմբեթի խաչերի թևերը ուղղված են արևելք-արևմուտք ուղղությամբ:

Հորիզոնի կողմերը կարելի է որոշել նաև ձյան ու թիթեռնիկների միջոցով: Ձյան միջոցով հորիզոնի կողմերի որոշման համար կան մի քանի եղանակներ: Ձյունը ավելի տևական է պահպանվում հյուսիսային լանջերի վրա և դրանք 10-15օր ավելի ուշ են ազատվում ձյունից, քան` հարավային կողմում: Գարնանը ծառերի շուրջը փոսիկներ են առաջանում հարավային ուղղությամբ: Հանգստացող թիթեռնիկների թևերը որպես կանոն առավոտյան ուղղված են դեպի արևելք, կեսօրին` դեպի հարավ, իսկ երեկոյան` արևմուտք:
Հորիզոնի կողմերը առավել արագ որոշելու համար խորհուրդ է տրվում օգտվել միանգամից վերը նշված մի քանի եղանակներից:

 Բևեռային արջերը ամպորւմ են երկրագնդի ամենացուրտ վայրերում, բայց նրանք չեն մրսում, որովհետև դարեր շարունակ սովորել են այդ պայմաններում ապրել։ Բևեռային արջերն ապրում են միայն Արկտիկայում՝ Հյուսիսային բևեռի մոտ։ Բևեռային արջերը աշխարհի ամենամեծ ցամաքային գիշատիչն են։ Գիտնականները կարծում են, որ բևեռային արջը առաջացել է մոտ 200 000 տարի առաջ գորշ արջի նախնիներից: Բևեռային արջերի կյանքի միջին տևողությունը մոտ 25 տարի է։ Չնայած երկար ու դաժան ձմռանը՝ սպիտակ արջերը չեն ձմեռում։ Միայն հղի էգերն են ձմեռում որջերում։ Այս ժամանակահատվածում նրանք խնամում են իրենց ձագերին։ Ճարպի պաշարները արջին տալիս են էներգիա, որն անհրաժեշտ է իրեն և իր ձագուկներին պահելու համար: Սակայն անհրաժեշտության դեպքում սպիտակ արջը հեշտությամբ արթնանում է։ Այս գործընթացը կոչվում է ձմեռային քուն: Ձագերը ծնվում են ուշ աշնանը և կշռում են մոտ 500-600 գրամ։ Արջի ձագերը ծնվում են մազազուրկ և կույր։ Էգ բևեռային արջի կաթը պարունակում է 36% յուղ՝ յուղայնությամբ ամենահարուստ կաթը արջի բոլոր տեսակների մեջ: Սա օգնում է ձագերին արագ աճել: Ապրիլին նրանք արդեն կշռում են ավելի քան 9 կիլոգրամ և սկսում են հետևել մորը զբոսանքի ժամանակ։ Մոտ երկու տարեկանում ձագերը պատրաստ են ապրել անկախ կյանքով։ Բևեռային արջերն ունեն ճարպի հաստ շերտ, որը հիանալի կերպով պահպանում է ջերմությունը: Արջերի ճարպի հաստությունը կարող է հասնել 10 սանտիմետրի։ Երբ սպիտակ արջերը որս չեն անում, նրանք հանգստանում են, երբեմն օրական մինչև 20 ժամ։ Սա ճարպը ավելի լավ պահելու համար է։ Բևեռային արջերը հիանալի լողորդներ են։ Բևեռային արջերը լողում են ժամում մինչև 10 կմ արագությամբ և կարողանում են առանց հանգստի լողալ մինչև 100 կմ՝ սնունդ փնտրելու համար։ Իսկ սուզվելուց հետո նրանք կարող են ջրի տակ մնալ ավելի քան երկու րոպե։ Բևեռային արջերը լավ են տեսնում ջրի տակ։

Առաջադրանքներ

1․ Ինչի՞ շնորհիվ են սպիտակ արջերը ձմռան ցրտին դիմանում։
Բևեռային արջերը ամպորւմ են երկրագնդի ամենացուրտ վայրերում, բայց նրանք չեն մրսում, որովհետև դարեր շարունակ սովորել են այդ պայմաններում ապրել:
2․ Քանի՞ ասանտիմ կարող է լինել սպիտակ արջի ճարպի հաստությունը։
Արջերի ճարպի հաստությունը կարող է հասնել 10 սանտիմետրի:
3․ Մոտավորապես քանի՞ գրամ են կշռում արջի ձագերը։
Ձագերը ծնվում են ուշ աշնանը և կշռում են մոտ 500-600 գրամ։
4․ Կանաչով նշված բառի օրինակով կազմեք հետևյլ բառերի գերադրական աստիճանները՝
մեծ, փոքր, երկար, ցուրտ, դառը, քաղցր, բարի։
Ամենամեծ, ամենափոքր, ամենացուրտ, ամենադառը, ամենաքաղցր,ամենաբարի։
5․ Շարունակեք ըստ օրինակի, ստացված բառերով կազմեք նախադասություններ՝ քար-քարով, սառույց- սառույցով, ձագ, կիլոմետր, ճարպ, կաթ։

Երկրի մակերևույթի վրա թափվող մթնոլորտային տեղումների մի մասը ներծծվում է, մի մասը գոլորշանում, իսկ մնացածը սկսում է հոսել փոքր առվակների տեսքով, որոնք, միանալով իրար, կազմում են գետակներ և գետեր:
Գետը ջրային համակարգ է, որն ունի իր առանձին մասերը:
Երկրի մակերևույթի այն ձգված գոգավորությունը, որի ցածրադիր մասով հոսում է գետը, կոչվում էգետահովիտ, իսկ գետահովտի ամենացածր մասը՝ հուն:

Այն տեղը, որտեղից սկիզբ է առնում գետը, կոչվում է ակունք: Ակունք կարող են լինել աղբյուրը, լիճը: Օրինակ’ Սևանա լիճը Հրազդան գետի ակունքն է:
Այն տեղը, որտեղ գետը թափվում է մեկ ուրիշ գետի, լճի, ծովի մեջ, կոչվում է գետաբերան: Օրինակ’ Հրազդանի գետաբերանն Արաքս գետն է:
Գլխավոր կամ մայր գետին աջից ու ձախից միացող գետերը, գետակները, առվակները կոչվում են վտակներ:
Գետերը լինում են լեռնային և հարթավայրային:
Լեռնային գետերին բնորոշ են նաև սահանքները և ջրվեժները, որոնք նույնպես առաջանում են ջրի քայքայիչ աշխատանքի հետևանքով:

Սահանքները գետի հունի ծանծաղ, քարքարոտ տեղամասերն են, որոնք վտանգավոր են նավարկության համար:
Ջրվեժները գետի հունի խզված, աստիճանակերպ տեղամասերն են, որտեղից ջուրը գահավիժում է ներքև: Աշխարհի ամենաբարձր ջրվեժը’ Անխելը, ունի 1054 մ բարձրություն և գտնվում է Հարավային Ամերիկայում: Մեր երկրում հայտնի ջրվեժներից են Ջերմուկը (60 մ), Շաքին (18 մ):
Գետերի սնումը: Գետերի սնման հիմնական աղբյուրներն են անձրևաջրերը, ձյան և սառցադաշտերի հալոցքային ջրերը, ստորերկրյա ջրերը: Անձրևաջրերով սնվող գետերից հայտնի են Ամազոնը, Կոնգոն: Ձնհալքային սնում ունեն Օբը, Ենիսեյը: Սառցադաշտերի հալոցքային ջրերից են սնվում բարձր լեռնային գետերը Ամուդարյա, Սիրդարյա: Ստորերկրյա սնմամբ գետերը հիմնականում գտնվում են հրաբխային շրջաններում և համեմատաբար փոքր են: Տիպիկ ստորերկրյա սնմամբ գետ է Սև ջուրը`Հայաստանում:
Ամեն տարի նույն սեզոնին, որոշակի ժամանակով, գետի ջրի մակարդակի բարձրացումը կոչվում է հորդացում: Օրինակ` Հայաստանում գետերը հորդանում են գարնանը:
Գետի ջրի մակարդակի հանկարծակի, կարճատև բարձրացումր` տեղատարափ անձրևներից կամ ինտենսիվ ձնհալքից, կոչվում է վարարում:
Չորային շրջաններում, շատ հաճախ, վարարման հետևանքով գետի ջրի մեջ ավելանում է կոշտ նյութի քանակը, և առաջանում է սելավ: Վարարումներ և սելավներ շատ են դիտվում նաև Հայաստանում` պատճառելով մեծ վնասներ:
Հարցեր և առաջադրանքներ
1. Ի՞նչ է գետը:
Երկրի մակերևույթի վրա թափվող մթնոլորտային տեղումների մի մասը ներծծվում է, մի մասը գոլորշանում, իսկ մնացածը սկսում է հոսել փոքր առվակների տեսքով, որոնք, միանալով իրար, կազմում են գետակներ և գետեր:Գետը ջրային համակարգ է, որն ունի իր առանձին մասերը:

2.Ի՞նչ մասերից է բաղկացած գետային համակարգը:

Գետը ջրային համակարգ է, որն ունի իր առանձին մասերը:
Երկրի մակերևույթի այն ձգված գոգավորությունը, որի ցածրադիր մասով հոսում է գետը, կոչվում էգետահովիտ, իսկ գետահովտի ամենացածր մասը՝ հուն:

Այն տեղը, որտեղից սկիզբ է առնում գետը, կոչվում է ակունք:

Այն տեղը, որտեղ գետը թափվում է մեկ ուրիշ գետի, լճի, ծովի մեջ, կոչվում է գետաբերան: Օրինակ’ Հրազդանի գետաբերանն Արաքս գետն է:

Գլխավոր կամ մայր գետին աջից ու ձախից միացող գետերը, գետակները, առվակները կոչվում են վտակներ:

3. Գետերի սնման ի՞նչ աղբյուրներ գիտեք: Բերեք օրինակներ:

Գետերի սնման հիմնական աղբյուրներն են անձրևաջրերը, ձյան և սառցադաշտերի հալոցքային ջրերը, ստորերկրյա ջրերը: Անձրևաջրերով սնվող գետերից հայտնի են Ամազոնը, Կոնգոն։ Ձնհալքային սնում ունեն Օբը, Ենիսեյը: Սառցադաշտերի հալոցքային ջրերից են սնվում բարձր լեռնային գետերը Ամուդարյա, Սիրդարյա: Ստորերկրյա սնմամբ գետերը հիմնականում գտնվում են հրաբխային շրջաններում և համեմատաբար փոքր են: Տիպիկ ստորերկրյա սնմամբ գետ է Սև ջուրը`Հայաստանում։

4. Ի՞նչ տարբերություն կա հորդացման և վարարման միջև:

Այսբերգը հզոր և տպավորիչ բնական երևույթ է, որն ունի իր առանձնահատկությունները և գրավում է բնության սիրահարների ուշադրությունը ամբողջ աշխարհից: Այսբերգների մեծ մասը ձևավորվում է Անտարկտիդայի ափերին: Այս սառցե լեռները ունեն չափազանց մեծ քաշ և ուժ։ Այսբերգները վտանգավոր են նրանով, որ միշտապես լողում են և տեղափոխվում, ինչի պատճառով նրանց հստակ տեղը հնարավոր չէ իմանալ։ Հաճախ ջրի վրա երևում է այսբերգի մի փոքրիկ հատված և նավաստիները չեն պատկերացնում, թե ինչ մեծ վտանգ է իրենց սպասում, նրանք մտածում են, որ կարող են անցնել այդ փոքր սառույցի կտորը, բայց իրականում ջրի տակ մի մեծ սարի չափ սառույց է թաքնված լինում, որը ջարդուփշուր է անում նավը։ Որքան սպիտակ է սառցե լեռը, այնքան երիտասարդ է: Հին զանգվածներն ունեն կանաչավուն կամ կապտավուն երանգ։ Հարավային օվկիանոսում կան փափուկ վարդագույն սառույցի կտորներ, ջրիմուռները տալիս են նրանց իրենց անսովոր գույնը: Հանդիպում են նաև սև այսբերգներ, որոնք շատ հին են և ջրի երեսին չեն երևում, որովհետև սուզված են ջրի տակ։ Սրանք կոչվում են մութ սառցաբեկորներ: Այսբերգների հետ կապված ամենահայտնի պատմություններից մեկը «Տիտանիկ» նավի ողբերգական ճանապարհորդությունն է: Գիտնականները վստահ են՝ սև այսբերգն է դարձել Տիտանիկ նավի կործանման պատճառը։ 1912 թվականի ապրիլի 15-ի գիշերը՝ իր առաջին նավարկության ժամանակ, Տիտանիկը բախվեց Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող հսկայական այսբերգին, որի պատճառով նավը խորտակվեց և մահացավ 1500-ից ավել մարդ։

Առաջադրանքներ

1․ Այսբերգներն ի՞նչ գույն են լինում։
Այսբերգներն լինում են սպիտակ, կանաչ, սև, և վարդագույն։
2․ Շարունակեք նախադասությունները՝
Հարավային օվկիանոսում կան փափուկ վարդագույն սառույցի կտորներ, ջրիմուռները տալիս են նրանց իրենց անսովոր գույնը։
Սրանք կոչվում են մութ սառցաբեկորներ։
Գիտնականները վստահ են՝ սև այսբերգն է դարձել Տիտանիկ նավի կործանման պատճառը։
3․ Սևով նշված բառերի հականիշները գրեք։
Վտանգավոր-անվտանգ, փոքրիկ-մեծ, տակ-վրա, փափուկ-չոր, անսովոր-սովորական, առաջին-վերջին։
4․ Ինչո՞վ են վտանգավոր այսբերգները նավերի համար։
Հաճախ ջրի վրա երևում է այսբերգի մի փոքրիկ հատված և նավաստիները չեն պատկերացնում, թե ինչ մեծ վտանգ է իրենց սպասում, նրանք մտածում են, որ կարող են անցնել այդ փոքր սառույցի կտորը, բայց իրականում ջրի տակ մի մեծ սարի չափ սառույց է թաքնված լինում, որը ջարդուփշուր է անում նավը։
5․ Տեքստից գտեք ինչե՞ր հարցին պատասխանող 5 բառ։
Այսբերգներ, պատմություններ, սառցաբեկորներ, կտորներ, լեռներ։